سرنوشت کالاهایی که در گمرک می مانند چیست؟
قانون امور گمرکی و آیین نامه اجرایی در حال حاظر حاکم و ناظر بر فعالیت های اجرایی گمرک است. گمرک کشور همانند گمرک بسیاری از کشورها از ((از سیستم متروکه کردن کالا یا کالای متروکه )) برای جلوگیری از تراکم کالا در گمرک و تسهیل وصول حقوقی و عوارض گمرکی استفاده می کند، اما به دلیل تصویب دستورالعمل های دولت و در نتیجه ازدیاد مجوزها برای ورود و صدور کالا و عدم شفافیت قوانین، نه تنها حجم کالاهای متروکه در انبارهای گمرک کاهش نیافته، بلکه ممکن است ورود و خروج کالایی مشروط یا ممنوع اعلام شود، چرا که براساس تبصره 1 ماده 2 قانون مقررات صادرات و واردات ((دولت می تواند بنا به مقتضیات و تشریفات خاص زمانی با رعایت قوانین مربوطه، صدور یا ورود بعضی از کالاها را ممنوع کند)) این مطلب بر آن است تا به بررسی وضعیت حقوقی کالای متروکه در گمرک بپردازیم و از نظر قانونی آنها را بررسی کند. مواردی که در ادامه با آنها آشنا خواهیم شد عبارتنند از: کالای متروکه ، اظهارنامه اجمالی ، مانیفست ، تشریفات قطعی گمرک
مفهوم قانونی کالای متروکه:
چنانچه از تاریخ ورود کالا به گمرک بیش از 4 ماه بگذرد و کالا از گمرک ترخیص نگردد و یا صاحب کالا برای انجام تشریفات گمرکی و ترخیص کالا مراجعه ننماید ،کالای متروکه نامیده می شود. در فرودگاههای كشور پس از دو ماه و در سایر اماكن گمركی پس از چهارماه توقف از تاریخ صدور اولین قبض انبار، كالا متروكه میگردد . بعد از این مدت با موافقت گمرك تا چهارماه دیگر (در گمركات زمینی و دریائی) و تا 2 ماه دیگر در گمركات فرودگاهی قابل تمدید میباشد .
اماکن گمرکی:
به هر محل و مکانی که در تصرف گمرک و یا بندر باشد، یعنی گمرک در آنها حضور و تشکیلات اداری و اجرایی داشته باشد و از آنها برای انباشتن کالا استفاده کند، اماکن گمرکی می گویند که شامل انبارهای گمرکی، انبارهای عمومی و انبارهای سازمان جمع آوری و فروش اموال تملیکی می شود.(ماده 23 قانون امور گمرکی)
اظهارنامه اجمالی:
کالا باید اظهار شود، یعنی اطلاعات خاص مورد نیاز گمرک که به شکلی مورد قبول گمرک است در اختیار گمرک قرار گیرد. نوع شفاهی اظهار در مبادی ورودی یا خروجی مسافری با استفاده از شیوه دو کاناله (قرمز و آبی) انجام می شود. یک نوع اظهارنامه، اظهارنامه اجمالی است که به صورت کتبی توسط متصدی حمل و نقل در بدو ورود تنظیم می شود. اظهارنامه اجمالی را گمرک محل ورود کالا و تخلیه کالا به شرکت حمل برای تنظیم و تسلیم ارائه می کند. اظهارنامه حاوی اطلاعات زیر است:
- کشور مبدا و مقصد کالا.
- تعداد و نوع بسته ها و علامت و وزن همراه با ظرف آنها.
- نوع کالای محتوی بسته ها و در صورت امکان، وزن خالص و ارزش کالا.
- نام گیرنده کالا و نام خانوادگی و محل اقامت تنظیم کننده اظهارنامه و امضای او.
- نام و پرچم و مبدا حرکت کشتی و نام صاحب یا فرمانده آن.( اگر از راه زمینی حمل شود، باید نام، تابعیت و مبدا حرکت و نوع وسیله نقلیه و نام صاحب و متصدی حمل و نقل ذکر شود.)
مانیفست:
مانیفست یک نوع اظهار نامه گمرکی است که باید ضمیمه اظهارنامه اجمالی شود و عبارت است از فهرست کل بار یا محموله در یک وسیله یا یک واحد نقلیه.فهرست بار شامل شماره سند حمل، فرستنده، گیرنده، تعداد و نوع بسته ها، شرح و مقدار کالا است. مانیفست در حکم اظهارنامه بار نیز می باشد و بسیاری از کشور ها از این سند به عنوان اظهار نامه بار استفاده می شود.
هر محموله تجاری که به قلمروی گمرکی می رسد باید برای آن نسخه مانیفست ارائه شود.این سند دلالت بر آن دارد که کالا از یک گمرک خانه در یک کشور بارگیری و حمل شده و در طول راه به آن چیزی اضافه یا از آن کسر نشده، مگر این امر به موجب مانیفست نشان داده شود.
تشریفات قطعی گمرک :
تشریفات قطعی گمرک شامل عملیاتی است که با انجام آن، کالا از اماکن گمرکی ترخیص می شود. این تشریفات شامل ارزیابی و معاینه کالا، تطبیق با مقررات عمومی صادرات و واردات، اخذ تعهدات یا وجوه متعلق به کالا، حصول اطمینان از رعایت الزامات قانونی و آیین نامه ای و خروج کالا از گمرک با اطمینان از اجرای کامل مقررات حاکم در زمان ترخیص است. به مجموعه این عملیات تشریفات قطعی گمرک می گویند.
از انتخاب روش حمل تا تحویل نهایی، نیلگون گروپ همراه شماست
سوالات پرتکرار کاربران
۱. تکلیف کالاهای فاسدشدنی یا تاریخدار در صورت متروکه شدن چیست؟
کالاهای فاسدشدنی، تاریخدار، یا محصولاتی که ماندگاری کوتاهی دارند (مانند مواد غذایی، دارو، مواد شیمیایی خاص و …)، طبق آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی، بلافاصله پس از شناسایی و احراز شرایط، بدون رعایت ۴ ماه مهلت قانونی، از سوی گمرک وارد فرایند تعیین تکلیف سریع میشوند.
این کالاها معمولاً با اخذ مجوزهای لازم، یا با فروش فوری یا حتی معدومسازی به علت خطرات بهداشتی یا زیانباری برای جامعه، تعیین تکلیف میشوند.
در نتیجه:
- زمان نگهداری این قبیل کالاها بسیار کوتاهتر و روند تعیین تکلیف آنها تسریعشده است.
- فروش، مزایده یا انهدام، حسب تشخیص گمرک یا مراجع مرتبط، بلافاصله صورت میپذیرد.
۲. مسئولیت هزینههای انبارداری و سایر هزینهها (قبل و بعد از متروکه شدن) با کیست؟
کلیه هزینههای انبارداری، تخلیه، بارگیری، بیمه، نگهداری و سایر هزینههای جانبی (شامل هزینههای متعارف و هزینههایی که پس از متروکه شدن حادث میشود) بر عهده صاحب کالا بوده و تا زمان ورود کالا به تملک دولت یا سازمان فروش اموال تملیکی، این هزینهها از محل فروش کالا استیفا میگردد. اگر مبلغ فروش کفاف هزینهها را ندهد، مابقی هزینهها بر عهده صاحب کالا خواهد بود و حتی ممکن است گمرک از داراییهای دیگر صاحب کالا مطالبه کند.
پس از واگذاری کالا به سازمان اموال تملیکی یا خریدار جدید، هزینههای جدید ممکن است حسب قرارداد یا قانون به عهده مالک بعدی باشد.
۳. چه کالاهایی امکان متروکه شدن ندارند؟ (مثلاً ممنوعات یا کالاهای خاص)
بر اساس مقررات، کالاهای زیر به طور کلی امکان متروکه شدن ندارند یا فرآیند ویژهای برای آنها اجرا میشود:
- کالاهای ممنوعه شرعی یا قانونی (مانند مشروبات الکلی، مواد مخدر، اسلحه، کالاهای خلاف بهداشت عمومی و…)
- کالاهای ممنوعالورود یا ممنوعالخروج که طبق قانون در صورت کشف، ضبط و معدومسازی میشوند و نه متروکه تلقی.
- کالاهایی که بنا به ضرورتهای امنیتی یا سلامت جامعه باید فوراً تعیین تکلیف شوند (مانند داروهای خاص یا مواد بسیار خطرناک).
- کالاهای دولتی یا وابسته به نهادهای حکومتی خاص که تشریفات ویژه دارند.
۴. راهکار رفع مشکل برای کالاهای متروکه شده به دلیل مجوز، مشکلات بانکی یا تحریم چیست؟
در صورت متروکه شدن کالا به دلیل:
- عدم اخذ یا تمدید مجوزهای لازم
- مشکلات نقل و انتقال مالی و ارزی (مانند تحریم بانکی)
- مسایل فنی و اداری مرتبط با بانک، سازمان استاندارد، یا نهادهای تخصصی
راهکارها عبارتند از:
- مراجعه فوری به گمرک و ارایه مدارک و مستندات برای تمدید مهلت ترخیص (در صورتی که متروکه نشده باشد)
- طرح درخواست تجدیدنظر و اعمال ماده ۴۳ قانون امور گمرکی برای اخذ مهلت یا رفع توقیف با موافقت مراجع ذیصلاح
- استفاده از ظرفیت کارگروههای ویژه رفع موانع تولید و تسهیل تجارت که در بسیاری از گمرکات فعالاند
- در موارد خاص، پیگیری از طریق کمیسیونهای حل اختلاف یا مکاتبه با وزارت اقتصاد و گمرک ایران
اما پس از صدور حکم متروکه و انتقال مالکیت، عملاً شانس بازپیگیری کالا بسیار محدود میگردد.
۵. آیا امکان انتقال مالکیت کالای متروکه به شخص ثالث وجود دارد؟
بله، انتقال مالکیت کالای متروکه طبق آییننامه اجرایی و قوانین گمرکی، از دو طریق انجام میشود:
- فروش در مزایده عمومی: پس از متروکه شدن، سازمان اموال تملیکی یا نهاد مسئول از طریق مزایده عمومی کالا را به فرد یا شرکت جدید واگذار میکند و یک سند مالکیت رسمی تنظیم میگردد.
- در برخی موارد خاص (مثلاً کالای خاص یا حساس) با اخذ مجوزهای لازم انتقال مالکیت براساس تصمیم مراجع قانونی به شخص ثالث (مثلاً شرکتهای دولتی یا خریداران اولویتدار) انجام میشود.
۶. آثار حقوقی واگذاری یا فروش کالای متروکه و تعهدات خریدار چیست؟
خریدار کالای متروکه پس از خرید:
- مسئولیت پرداخت تمامی هزینههای مترتب (انبارداری، عوارض، مالیات و…) را بر عهده خواهد داشت، مگر اینکه در شرایط مزایده به گونه دیگری ذکر شود.
- مالکیت رسمی و قانونی کالا به خریدار منتقل شده و صاحب کالا دیگر هیچ حقی نسبت به آن ندارد.
- خریدار موظف است طی مهلت مقرر، تشریفات گمرکی را انجام و کالا را ترخیص کند؛ در غیر اینصورت ممکن است وی مشمول جریمه یا اقدامات قانونی شود.
- چنانچه کالا ممنوعه یا نیازمند مجوز خاص باشد، خریدار باید این مجوزها را تهیه کند.
در صورت تخلف یا خودداری از انجام تعهد، قرارداد خرید قابل فسخ یا اجرای ضمانتهای قانونی خواهد بود.
۷. هزینه انهدام یا معدومسازی کالای متروکه بر عهده چه کسی است؟
بر اساس ماده ۵۵ قانون امور گمرکی و آییننامههای اجرایی:
- هزینههای انهدام یا معدومسازی کالای متروکه اصولاً بر عهده صاحب کالا است.
- اگر صاحب کالا شناسایی نشود یا مقصر نباشد، این هزینهها از محل فروش باقیمانده کالا (در صورت امکان) یا بودجه سازمان اموال تملیکی و یارانه دولت تأمین خواهد شد.
- در مواردی مانند کالاهای خطرناک یا غیرقابل فروش، دولت موظف به معدومسازی و پرداخت هزینه است، اما دولت حق مطالبه هزینه از صاحب کالا در صورت شناسایی وی را خواهد داشت.